Το αρκουδάκι ξέρει
Γιατί κάποια αντικείμενα είναι τόσο σημαντικά για ένα παιδί;
Όλοι έχουμε υπάρξει παιδιά. Και μπορεί να μη θυμόμαστε πια τα πάντα.
Ίσως να μη θυμόμαστε τι φορούσαμε σε μια συγκεκριμένη ηλικία, τι φάγαμε ένα απόγευμα ή ποιο παιχνίδι παίζαμε κάθε μέρα. Κι όμως, πολλές φορές, αν κλείσουμε για λίγο τα μάτια, μπορεί να θυμηθούμε ένα αντικείμενο. Ένα αρκουδάκι, μια κουβερτούλα, ένα παλιό πανάκι, ένα βιβλίο. Ένα αντικείμενο που μπορεί να είχε χάσει κομμάτια του, αλλά για εμάς παρέμενε «ολόκληρο».
Ίσως να βρίσκεται ακόμη κάπου. Σε ένα ράφι, σε ένα παλιό κουτί, σε ένα συρτάρι που ανοίγουμε σπάνια. Ίσως το έχουμε κρατήσει χωρίς να ξέρουμε ακριβώς γιατί. Ή ίσως το έχουμε δώσει σε άλλα χέρια, σε ένα παιδί που αγαπήσαμε, σαν να του παραδίδουμε μαζί του κάτι μικρό από τη δική μας παιδική ηλικία.
«Μαμά, μην το βάλεις στη βαλίτσα! Θα το έχω μαζί μου.»
Ίσως όλοι έχουμε ακούσει μια παρόμοια φράση. Ή ίσως κάποτε την είπαμε κι εμείς.
Έχουμε δει παιδιά να κρατούν επίμονα ένα συγκεκριμένο αντικείμενο: ένα πανάκι που έχει πια φθαρεί από τα πολλά αγγίγματα, ένα αρκουδάκι χωρίς το ένα του μάτι, μια κουβερτούλα που πρέπει οπωσδήποτε να μπει στη βαλίτσα ή ένα βιβλίο με σκισμένες σελίδες που, παρ' όλα αυτά, πρέπει να βρίσκεται δίπλα στο κρεβάτι. Για έναν ενήλικα μπορεί να μοιάζουν με παλιά, συνηθισμένα αντικείμενα. Για το παιδί, όμως, μπορεί να είναι κάτι πολύ περισσότερο.
Τι είναι, λοιπόν, αυτό που τα κάνει τόσο σημαντικά;
Όταν ένα αντικείμενο αποκτά ιδιαίτερη σημασία
Τα αντικείμενα με τα οποία ένα παιδί μπορεί να αναπτύξει μια ιδιαίτερη σχέση, έχουν ονομαστεί από τον Βρετανό παιδίατρο και ψυχαναλυτή Donald Winnicott μεταβατικά αντικείμενα. Συνήθως είναι μια κουβέρτα, ένα κομμάτι ύφασμα, ένα λούτρινο ή και κάποιο βιβλίο, που συνοδεύει το παιδί στη σταδιακή του πορεία από την έντονη εξάρτηση από τον φροντιστή του προς μεγαλύτερη αυτονομία.
Αποτελεί ένα μέσο που συμβάλλει στη κατανόηση του εαυτού, ως αυτόνομου και ξεχωριστού από το φροντιστή. Η διακριτική και μη-παρεμβατική παρουσία του δίπλα στο παιδί μεγαλώνει, το βοηθάει σταδιακά να μπορεί να αντέχει μικρούς αποχωρισμούς και να νιώθει ασφάλεια ακόμη κι όταν ο γονιός ή ο βασικός φροντιστής δεν βρίσκεται δίπλα του. Μία μυρωδιά που μπορεί να κουβαλάει, η υφή ή και οι αναμνήσεις, αποτελούν κάτι γνώριμο και σταθερό, που το παιδί μπορεί να έχει μαζί του σε στιγμές αλλαγής ή αποχωρισμού.
Ωστόσο, δεν είναι κάθε αγαπημένο αντικείμενο απαραίτητα μεταβατικό αντικείμενο με την αυστηρή θεωρητική έννοια. Ένα παιδί μπορεί να αγαπά ένα συγκεκριμένο παιχνίδι επειδή του αρέσει, επειδή το χρησιμοποιεί στο παιχνίδι του ή επειδή έχει συνδεθεί μαζί του μέσα από συγκεκριμένες εμπειρίες. Γι' αυτό δεν έχει τόση σημασία μόνο ,ποιο είναι το αντικείμενο, αλλά κυρίως τι σημαίνει για το συγκεκριμένο παιδί και πώς το χρησιμοποιεί.
Στους μικρούς αποχωρισμούς
Η καθημερινότητα ενός παιδιού έχει αρκετούς αποχωρισμούς. Στην αρχή το πρόσωπο φροντίδας φεύγει από το δωμάτιο. Μετά το παιδί ξεκινά τον παιδικό σταθμό ή το σχολείο, κοιμάται μόνο του, πηγαίνει για πρώτη φορά κάπου χωρίς τον γονιό του. Βρίσκεται σε ένα καινούριο περιβάλλον ή αλλάζει η καθημερινή του ρουτίνα.Αυτές οι αλλαγές μπορεί να είναι μικρές για έναν ενήλικα, αλλά για ένα παιδί χρειάζονται χρόνο και προσαρμογή.
Σε τέτοιες στιγμές, ένα αγαπημένο αντικείμενο μπορεί να λειτουργήσει ως κάτι γνώριμο μέσα σε μια καινούργια κατάσταση. Το παιδί μπορεί να το αγκαλιάσει, να το κρατήσει ή απλώς να ξέρει ότι βρίσκεται κοντά του. Δεν αντικαθιστά τον γονιό και δεν δημιουργεί από μόνο του την αίσθηση ασφάλειας. Μπορεί, όμως, να συνδέεται με αυτήν.
Έρευνες έχουν δείξει ότι ορισμένα παιδιά χρησιμοποιούν αντικείμενα προσκόλλησης κατά τη διάρκεια του αποχωρισμού και ότι αυτά μπορεί να τα βοηθούν να διαχειρίζονται καλύτερα μια ήπια στρεσογόνο κατάσταση.
«Μην μου το πάρεις!»
Κάποιες φορές ξεκινάει μια ανησυχία όταν βλέπουμε πόσο πολύ ένα παιδί χρειάζεται το αγαπημένο του αντικείμενο.
«Είναι πια μεγάλο.»
«Δεν γίνεται να κοιμάται ακόμη με αυτό.»
«Πρέπει κάποια στιγμή να το αφήσει.»
Η προσκόλληση, όμως, σε ένα αντικείμενο δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ανασφάλειας ή κάποιας δυσκολίας στην ανάπτυξη. Αντί να κοιτάξουμε μόνο την ηλικία του παιδιού, είναι πιο σημαντικό να παρατηρήσουμε λίγο περισσότερο τη συμπεριφορά του.
Πότε ζητά το αντικείμενο; Το χρειάζεται κυρίως στον ύπνο; Το παίρνει μαζί του όταν πηγαίνει σε ένα καινούριο μέρος; Το αναζητά όταν φοβάται ή όταν αποχωρίζεται τον γονιό του; Ή είναι απλώς ένα αγαπημένο παιχνίδι που αποτελεί μέρος της καθημερινότητάς του;
Αυτές οι πληροφορίες είναι σημαντικές, γιατί η ίδια συμπεριφορά μπορεί να έχει διαφορετική σημασία από παιδί σε παιδί.
Ένα παιδί μπορεί να κρατά το αρκουδάκι του επειδή δυσκολεύεται να αποχωριστεί τον γονιό του. Ένα άλλο μπορεί απλώς να το αγαπά και να το έχει εντάξει στο παιχνίδι και στην καθημερινότητά του.
Να το πάρουμε ή να το αφήσουμε;
Όταν ένα αντικείμενο έχει σημαντική λειτουργία για ένα παιδί, δεν υπάρχει απαραίτητα λόγος να προσπαθήσουμε να το απομακρύνουμε. Ιδιαίτερα σε περιόδους αλλαγής, μια απότομη απομάκρυνση μπορεί να κάνει μια ήδη δύσκολη κατάσταση ακόμη πιο δύσκολη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί χρειάζεται να έχει το αντικείμενο μαζί του παντού. Μπορούμε να σεβαστούμε τη σημασία που έχει για εκείνο και ταυτόχρονα να του δίνουμε ευκαιρίες να αναπτύξει και άλλους τρόπους να ηρεμεί, να νιώθει ασφάλεια και να διαχειρίζεται τους αποχωρισμούς.
Ο στόχος δεν είναι να του το στερήσουμε ούτε να ενισχύσουμε την εξάρτησή του από αυτό, αλλά να καταλάβουμε πρώτα τι ανάγκη εξυπηρετεί.
Και κάποια στιγμή μπορεί να μην το χρειάζεται τόσο
Η σχέση ενός παιδιού με το αγαπημένο του αντικείμενο μπορεί να αλλάξει με τον χρόνο. Μπορεί στην αρχή να χρειάζεται το αρκουδάκι κάθε βράδυ. Αργότερα να το ζητά μόνο όταν κοιμάται σε ένα άγνωστο μέρος. Κάποια στιγμή μπορεί να αρκεί να ξέρει ότι βρίσκεται στο δωμάτιό του.
Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη ηλικία στην οποία ένα παιδί «πρέπει» να το αφήσει. Καθώς μεγαλώνει και αποκτά περισσότερες εμπειρίες, μπορεί να αναπτύσσει σταδιακά και άλλους τρόπους να αισθάνεται ασφάλεια και να διαχειρίζεται όσα το δυσκολεύουν.
Έτσι, η ανάγκη για το αντικείμενο μπορεί να μειωθεί χωρίς να χρειαστεί κάποιος να του πει ότι «ήρθε η ώρα να το κόψει».
Αν το βλέπαμε από τη δική του πλευρά…
Όταν ένα παιδί κρατάει σφιχτά το αρκουδάκι του, ίσως αξίζει να μην αναρωτηθούμε μόνο:
«Πότε θα το αφήσει;»
Αλλά και:
«Τι του προσφέρει αυτή τη στιγμή;»
Γιατί αυτό που εμείς βλέπουμε ως ένα παλιό πανάκι ή ένα λούτρινο παιχνίδι μπορεί να είναι κάτι πολύ γνώριμο για το παιδί. Μπορεί να είναι εκεί στις δύσκολες στιγμές, στον ύπνο, στον αποχωρισμό, σε ένα καινούριο περιβάλλον.
Για το παιδί, το αρκουδάκι «ξέρει».
Ξέρει τις φορές που το παιδί φοβήθηκε, τις φορές που του έλειψε ο γονιός του, την πρώτη μέρα στο σχολείο. Εκείνο το βράδυ που δυσκολεύτηκε να κοιμηθεί.
Δηλαδή το αντικείμενο δημιουργεί την ασφάλεια;
Όχι, η ασφάλεια χτίζεται μέσα στη σχέση με τους ανθρώπους που φροντίζουν το παιδί. Μέσα από τη συνέπεια, την παρουσία, την ανταπόκριση και τις πολλές καθημερινές εμπειρίες στις οποίες το παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να βασιστεί σε κάποιον. Το αντικείμενο μπορεί να γίνει ένας τρόπος να κρατήσει κάτι από αυτή την αίσθηση κοντά του όταν ο σημαντικός άλλος δεν είναι εκεί.
Και ίσως αυτό είναι που χρειάζεται να θυμόμαστε περισσότερο: Δεν χρειάζεται πάντα να πάρουμε από το παιδί αυτό που κρατά. Μερικές φορές χρειάζεται πρώτα να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε γιατί το κρατά.
Εμείς τι μπορούμε να κάνουμε;
Ο Winnicott αναφέρεται στη σημασία που μπορεί να έχει το μεταβατικό αντικείμενο μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η σχέση του παιδιού με αυτό γίνεται αποδεκτή. Ως φροντιστές, μπορούμε να δώσουμε χώρο σε αυτή τη σχέση. Να μην υποτιμήσουμε τη σημασία που έχει για το παιδί κάτι που στα δικά μας μάτια μπορεί να μοιάζει απλώς με ένα παλιό παιχνίδι. Να είμαστε περίεργοι για τον κόσμο του, να ρωτήσουμε, να παρατηρήσουμε, να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε. Και ίσως, κάποιες φορές, να μπούμε κι εμείς μέσα σε αυτόν τον κόσμο.
Η δική μου πρόσκληση;
ΠΑΙΞΤΕ!
Γίνετε παιδιά μαζί με τα παιδιά σας. Φτιάξτε κάστρα, παλέψτε, μεταμφιεστείτε, αφηγηθείτε. Δώστε φωνή στο παιχνίδι, ρωτήστε το πού θέλει να πάει και αφήστε το να σας πει, μέσα από το παιχνίδι του παιδιού, πράγματα που ίσως το παιδί δεν μπορεί ακόμη να πει με λόγια.
Μπείτε στον κόσμο του παιδιού και του αγαπημένου του παιχνιδιού.
Το παιχνίδι έχει μια μοναδική δύναμη να μας φέρνει κοντά. Να ενώνει, να εξηγεί, α μας χωράει όλους. Και ίσως, μέσα από το παιχνίδι, να μπορέσουμε να καταλάβουμε πράγματα που καμία εξήγηση δεν μπορεί να μας δώσει τόσο εύκολα.
Ίσως τότε να καταλάβουμε και γιατί εκείνο το παλιό, φθαρμένο αρκουδάκι δεν είναι «απλώς ένα αρκουδάκι».
Γιατί, για το παιδί που το κρατά,
το αρκουδάκι ξέρει.
Βιβλιογραφική αναφορά
Winnicott, D. W. (2019). Το παιχνίδι και η πραγματικότητα. Αθήνα: Αρμός. Μετάφραση: Γιώργος Καλομοίρης.
Βιδάλη Γεωργία,
Παιγνιοθεραπεύτρια και ιδιοκτήτρια του κέντρου "Παίζω και πετώ"
Comments